Μαδώντας τα άνθη του κακού

“I have cultivated my hysteria with pleasure and terror.” 
― Charles Baudelaire

Εξομολόγηση ελπίδας, ονείρων, αποτυχιών επιθυμιών. «Τα Άνθη του Κακού» προσπαθούν να εκμαιεύσουν την ομορφιά από οτιδήποτε κακοήθες. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή ποίηση που επικαλείται την γαλήνια ομορφιά του φυσικού κόσμου για να μεταφέρει και να εκφράσει συναισθήματα, ο Μπωντλαίρ αισθάνθηκε ότι η σύγχρονη ποίηση πρέπει να προκαλεί τις τεχνητές και παράδοξες πτυχές της ζωής. Σκέφτηκε ότι η ομορφιά θα μπορούσε να εξελιχθεί από μόνη της, ανεξάρτητα από τη φύση, ότι θα μπορούσε ακόμη και να τροφοδοτείται από ψυχικούς καρκίνους, όπως η  αμαρτία. Το αποτέλεσμα είναι μια σαφής αντίθεση ανάμεσα σε δύο κόσμους, στον «σάπιο» και στον «ιδανικό». Το σάπιο το ξεγυμνώνει μέσα από την «Σπλήνα», η οποία αντιπροσωπεύει ό, τι είναι λάθος με τον κόσμο: τον θάνατο, την απελπισία, τη μοναξιά, τη δολοφονία, την ασθένεια. Για να κατανοήσουμε την μεταφορά, θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι η σπλήνα είναι ένα όργανο που αφαιρεί νοσογόνους παράγοντες από την κυκλοφορία του αίματος. Στην παραδοσιακή ιατρική, την συνδέουν με την δυσφορία. Αντίθετα, το ιδανικό αντιπροσωπεύει την απόδραση από την σκληρή πραγματικότητα της σπλήνας, όπου η αγάπη είναι δυνατή και οι αισθήσεις ενωμένες σε έκσταση.

Το ιδανικό είναι πρωτίστως μια φυγή από την πραγματικότητα μέσα από το κρασί, το όπιο, τα ταξίδια και το πάθος. Επηρεάζει τις σκληρές επιπτώσεις της αποτυχίας και εκφράζει τη λύπη. Το ιδανικό είναι μια φανταστική κατάσταση της ευτυχίας, της έκστασης και της ηδονής, όπου ο χρόνος και ο θάνατος δεν έχουν καμία θέση. Ο Μπωντλαίρ χρησιμοποιεί συχνά ερωτικές εικόνες για να μεταφέρει την παθιασμένη αίσθηση του ιδανικού. Ωστόσο, ο ομιλητής είναι σταθερά απογοητευμένος. Είναι αιώνια αντιμέτωπος με το φόβο του θανάτου, της αποτυχίας και της ασφυξίας του πνεύματός του. Ωστόσο, ακόμη και ως αφηγητής του ποιήματος εξουδετερώνεται από την δύναμη της δυστυχίας, από την σπλήνα. Ο ίδιος ο Μπωντλαίρ ποτέ δεν επέμενε να παρουσιάσει κάτι όμορφο, εξέφραζε την τελειότητα της ομορφιάς μέσα από τις αντιθέσεις και τις αντιπαραθέσεις των κόσμων του. Όπως στο ποίημα «Carrion», όπου η αποσύνθεση της σάρκας δεν έχει μόνο καλλιτεχνική αξία, αλλά είναι μια μακάβρια πηγή έμπνευσης ομορφιάς για τον ποιητή.

Οι γυναίκες αποτελούν για τον Μπωντλαίρ την κύρια πηγή των συμβολισμών του, συχνά χρησιμεύουν ως δίαυλοι μεταξύ του ιδανικού και της σπλήνας. Έτσι, καθώς ο αφηγητής τρέχει τα δάχτυλά του ανάμεσα στα μαλλιά της ερωμένης του και πλάθει τον ιδανικό κόσμο στις μπούκλες της, αργότερα την συγκρίνει με αποσυνθεμένο κουφάρι ζώου, υπενθυμίζοντάς της ότι μια μέρα θα φιλιά σκουλήκια αντί γι’ αυτόν. Η ερωμένη του είναι συγχρόνως η μούσα του, παρέχοντας εφήμερο η τελειότητα, και η κατάρα του, καταδικάζοντάς τον σε ανεκπλήρωτη αγάπη και πρόωρο θάνατο. Οι γυναίκες, λοιπόν αντιπροσωπεύουν τόσο την αν’υψωση προς τον Θεό, όσο και την κάθοδο προς τον Διάβολο: είναι φωτεινοί οδηγοί της φαντασίας, αλλά και τερατώδη βαμπίρ που εντείνουν την αίσθηση της αποσύνθεσης. Το αποτέλεσμα είναι ένας μέτριος μισογυνισμός, θα τολμούσαμε να πούμε: ο Baudelaire συσχετίζει τις γυναίκες με τη φύση.

“There are women who inspire you with the desire to conquer them and to take your pleasure of them; but this one fills you only with the desire to die slowly beneath her gaze.”

Η ποίηση του Μπωντλαίρ υπενθυμίζει με αρρωστημένη προσήλωση την παρουσία του θανάτου. Στο ποίημα «Σ’ έναν διαβάτη» το ενδιαφέρον μιας πιθανής μελλοντικής  αγάπης αποδεικνύεται μια θανάσιμη απειλή. Θηλυκοί δαίμονες, βαμπίρ και τέρατα είναι μια ακόμα συχνή υπενθύμιση της θνησιμότητας του ποιητή. Ωστόσο, το πέρασμα του χρόνου, ιδίως με τη μορφή ενός  πρόσφατα ανακαινισμένου Παρισιού, απομονώνει τον ομιλητή και τον κάνει να αισθάνεται αποξενωμένος από την κοινωνία. Το θέμα της απομόνωσης  αφήνει τον ποιητή μονάχο, εκτεθειμένο ενάντια στην τρομακτική ενατένιση του εαυτού του και της ελπίδας ενός παρήγορου θανάτου. Ο Μπωντλαίρ τονίζει την πραγματικότητα του θανάτου μέσα από την εξαρτώμενη συσχέτισή του με τις θρησκευτικές απεικονίσεις του.  Ο ίδιος διακαώς πιστεύει ότι ο Σατανάς ελέγχει τις καθημερινές ενέργειές του, καθιστώντας την αμαρτία μια θλιβερή υπενθύμιση της έλλειψης της ελεύθερης βούλησης που έχει ως μονόδρομο τον θάνατο.

Τα στοιχεία του φανταστικού τρόμου – από φαντάσματα και νυχτερίδες μέχρι μαύρες γάτες – ενισχύουν την καταστροφική επιρροή της σπλήνας στο μυαλό. Ο Μπωντλαίρ άντλησε αστείρευτη έμπνευση από τις «Ιστορίες Μυστηρίου και Φαντασίας» του Ε. Α. Πόου και αναγνώρισε την χρήση της φαντασίας ως μέσο που μπορεί να τονίσει το μυστήριο και την τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης. Για παράδειγμα, τρία διαφορετικά ποιήματα του Μπωντλαίρ με θέμα τις μαύρες γάτες εκφράζουν την σύλληψή του για την διττή φύση των γυναικών. Επιπλέον, η παρουσία των βασανισμένων δαιμόνων και φαντασμάτων κάνουν το ενδεχόμενο του θανάτου πιο άμεσο και οικείο στον ποιητή, σκιαγραφώντας τον φόβο και την απομόνωση που ο θάνατος επιφέρει.

Τα άνθη του κακού είναι χωρισμένα σε έξι ενότητες, θεματικές ομάδες ποιημάτων θα λέγαμε: «σπλήνα και ιδανικό», «Σκηνές από το Παρίσι», «Κρασί», «άνθη του κακού», «Επανάσταση» και «Θάνατος». Στο ημερολόγιό του, ο Μπωντλαίρ έγραψε κάποτε: «Υπάρχουν σε κάθε άνθρωπο δύο ταυτόχρονες παρορμήσεις – μια προς τον Θεό και μια προς τον Σατανά.» Αυτή η διαμάχη μεταξύ των δύο παρορμήσεων κρύβεται πίσω από πολλά από τα ποιήματα των Άνθεων. Για ορισμένους κριτικούς, αυτή η διαμάχη είναι ένας κλασικός χριστιανικός αγώνας ανάμεσα στο καλό και το κακό. Για άλλους, η γοητεία του ποιητή με την αμαρτία και τη λύτρωση είναι πιο στενά συνδεδεμένη με την αντίληψη του για μια σύγκρουση μεταξύ της ιδανικής και της πραγματικής ζωής. Για τον Μπωντλαίρ, ο στόχος της τέχνης ήταν να βρει λύτρωση μέσα από την ομορφιά από τις δυσάρεστες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης. Πολλοί κριτικοί όμως πιστεύουν ότι οι διαμάχες που διέπουν τα άνθη του κακού έχουν λιγότερη σχέση με τη θρησκεία και περισσότερη με τους θριάμβους και τις ήττες της δημιουργικής διαδικασίας.

The Devil pulls the strings which make us dance

We find delight in the most loathsome things;

Some furtherance of Hell each new day brings,

And yet we feel no horror in that rank advance.”

Οι ηθικές, ψυχολογικές και πνευματικές συγκρούσεις του Μπωντλαίρ είναι ιδιαίτερα εμφανείς σε τρεις κύκλους ερωτικών ποιημάτων που περιλαμβάνονται στα άνθη του κακού. Έγραψε ποίηση για τρεις διαφορετικές ερωμένες, τις Apollonie Sabatier («Άσπρη Αφροδίτη»), Jeanne Duval («Μαύρη Αφροδίτη»), και Marie Daubrun («Πράσινη Αφροδίτη»). Η Sabatier αντιμετωπίζεται ευλαβικά, σχεδόν με ουράνιους όρους, σε ποιήματα που έρχονται σε αντίθεση με τα πιο μελανά κομμάτια των υπολοίπων γυναικών. Τα τελευταία έργα είναι πιο σεξουαλικά και περιέχουν στοιχεία σαδισμού. Σαν σύνολο, τα ερωτικά ποιήματα προσφέρουν μια ενδιαφέρουσα οπτική της σχεδόν έντρομης αντιμετώπισης των γυναικών από τον Μπωντλαίρ, ο οποίος δείχνει διχασμένος ανάμεσα στο να τις λατρεύει και να τις απεχθάνεται.  Η Camille Paglia υποστηρίζει ότι Μπωντλαίρ δείχνει μια αποστροφή προς τη σεξουαλικότητα των γυναικών – ιδιαίτερα την γονιμότητά τους – γεγονός που παραλληλίζεται με την αφοσίωσή του στην τέχνη.

Κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα, The Flowers of Evil εκτιμήθηκαν από ένα μικρό μόνο αριθμό των αναγνωστών. Αλλά ήταν μια ομάδα επίλεκτη και με μεγάλη επιρροή,  που κατανοούσε την ποίηση του Μπωντλαίρ. Αυτή η μικρή ομάδα ευρωπαίων λογοτεχνών διαμόρφωσαν την σύγχρονη λογοτεχνία. Ο Μπωντλαίρ επηρέασε Γάλλους ποιητές όπως τον Stéphane Mallarmé και τον Αρθούρο Ρεμπώ, καθώς και Γάλλου μυθιστοριογράφοι, όπως τον Μαρσέλ Προυστ. Στην Αγγλία, ανάμεσα στους θαυμαστές του περιλαμβάνονται ο Oscar Wilde, ο Algernon Swinburne και ο William Butler Yeats. Μόλις στον εικοστό αιώνα ο Μπωντλαίρ έλαβε την αναγνώριση που του άξιζε και αυτό οφείλεται κυρίως στα γραπτά του Paul Valéry, ο οποίος τόνισε ότι η επιρροή των «Άνθεων του Κακού» ξεπέρασε τα πολιτικά και γλωσσικά σύνορα: «η γαλλική ποίηση περνά πέρα από τα σύνορά μας, διαβάζεται σε όλο τον κόσμο. Παίρνει τον χαρακτήρα της καθοριστικής ποίησης της νεωτερικότητας».

Πηγές
http://www.sparknotes.com
https://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Fleurs_du_mal
https://modernism.research.yale.edu/wiki/index.php/Les_Fleurs_du_Mal_(The_Flowers_of_Evil)
https://www.theguardian.com/books/2016/may/11/flowers-of-evil-charles-baudelaire-review-essence-genius

*Το κείμενο διαβάστηκε από τον συγγραφέα Περικλή Μποζινάκη στο αφιέρωμα των Reflections at Death Disco: The Damned Poets Club, στις 9/2/2017 και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στη Nyctophilia.gr.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *